هگزی تیازوکس (نیسورون )

یک کنه کش اختصاصی با اثر قوی بر روی تخم و مراحل اولیه رشدی کنه‌های گیاهی است. این ترکیب با نام تجاری نیسورون در بازار ایران و جهان شناخته می‌شود. هگزی تیازوکس برای کنترل کنه قرمز مرکبات ،

کنه تارعنکبوتی دو لکه‌ای و سایر کنه‌های تارعنکبوتی در محصولاتی مانند مرکبات، سیب، انگور، توت‌فرنگی و پنبه به کار می‌رود.

ویژگی‌های شیمیایی و گروه سم

نام شیمیایی (IUPAC) | (4RS,5RS)-5-(4-chlorophenyl)-N-cyclohexyl-4-methyl-2-oxo-1,3-thiazolidine-3-carboxamide |

فرمول مولکولی | C₁₇H₂₁ClN₂O₂S |

وزن مولکولی | 352.9 g/mol |

گروه شیمیایی | تیازولیدین (Thiazolidines) – گروه ۱۰A طبقه‌بندی IRAC |

نوع اثر | تماسی و گوارشی (غیرسیستمیک اما با خاصیت نفوذی) |

نکته فنی: هگزی تیازوکس به دلیل غیرسیستمیک بودن، حتماً باید برگ‌ها (به ویژه زیر برگ‌ها) را به طور کامل بپوشاند.

مکانیسم اثر (طریقه کشتن کنه)

هگزی تیازوکس یک تنظیم‌کننده رشد کنه (Mite Growth Regulator) و مهارکننده آنزیم کیتین‌سنتاز ۱ است. کیتین، ماده اصلی سازنده اسکلت خارجی کنه‌ها می‌باشد. با مهار این آنزیم:

کنه‌های جوان (لارو و پوره) قادر به پوست‌اندازی نبوده و می‌میرند.

تخم‌های کنه نیز از تفریخ بازمی‌مانند (اثر تخم‌کشی قوی).

اثر مستقیم روی کنه‌های بالغ وجود ندارد، اما با قطع چرخه تولیدمثل، جمعیت به تدریج کاهش می‌یابد.

به همین دلیل، سرعت اثر هگزی تیازوکس کند است (۷ تا ۱۴ روز) اما کنترل پایدار و طولانی‌مدتی ایجاد می‌کند.

طیف اثر و محصولات کاربرد

آفات هدف:

کنه قرمز مرکبات (Panonychus citri)

کنه تارعنکبوتی دو لکه‌ای (Tetranychus urticae)

سایر کنه‌های تارعنکبوتی خانواده Tetranychidae

محصولات قابل استفاده (مصارف تأیید شده):

مرکبات (پرتقال، نارنگی، لیمو)، سیب و گلابی، انگور، توت‌فرنگی، پنبه، خیار (گلخانه و فضای باز)، چای

توجه: هگزی تیازوکس روی شته‌ها، سفیدبالک‌ها و سایر حشرات مؤثر نیست.

میزان مصرف و روش اختلاط (دستورالعمل عملی)

میزان مصرف پیشنهادی برای مرکبات (در ایران):

۵۰۰ تا ۷۵۰ میلی‌لیتر از فرمولاسیون ۱۰% EC (امولسیون شونده) در ۱۰۰۰ لیتر آب

همراه با ۱ لیتر روغن ولک (روغن امولسیون‌شونده) برای افزایش نفوذ و پوشش

حجم آب کل: بر اساس سن درختان (۳ تا ۵ لیتر محلول در هر درخت بالغ)

فاصله آخرین سمپاشی تا زمان برداشت محصول مرکبات ۱۴ روز است.

زمان مصرف ایده‌آل:

در اوایل طغیان کنه، زمانی که جمعیت عمدتاً شامل تخم و لارو است.

در اواخر زمستان (پیش‌آگاهی) برای کنترل تخم‌های زمستان‌گذران.

حداکثر دوبار مصرف در هر فصل رشد با فاصله حداقل ۲۱ روز.

روش صحیح سمپاشی:

1. مخزن سمپاش را نیمه از آب پر کنید.

2. مقدار لازم هگزاتیازوکس را جداگانه در مقداری آب حل کرده و داخل مخزن بریزید.

3. روغن ولک را اضافه کرده و سپس مخزن را با آب کامل کنید.

4. سمپاشی را در هوای آرام و خنک (صبح زود یا نزدیک غروب) انجام دهید.

5. زیر برگ‌ها را به خوبی بپوشانید (محل اصلی زندگی کنه).

ایمنی برای انسان، جانوران و زنبور عسل

سمیت حاد (LD50 خوراکی در موش صحرایی): > 5000 mg/kg (رده عملاً غیرسمی – Practically non-toxic)

مقادیر مجاز باقیمانده (MRL): طبق ارزیابی سازمان ایمنی غذای اروپا (EFSA)، باقیمانده هگزی تیازوکس در محصولات کشاورزی در حد مجاز، خطری برای مصرف‌کنندگان ایجاد نمی‌کند.

ایمنی برای موجودات غیرهدف:

زنبور عسل: نسبتاً کم خطر (در صورت رعایت فاصله ۱۲ ساعته از زمان گلدهی قابل استفاده است).

کرم ابریشم: سمی است – در مناطقی که پرورش کرم ابریشم رایج است با احتیاط مصرف شود.

کنه‌های شکارگر (مفید): متأسفانه برای بسیاری از کنه‌های شکارگر (مانند Phytoseiidae) نیز سمی است و ممکن است باعث طغیان مجدد کنه شود. بنابراین در برنامه‌های مدیریت تلفیقی آفات (IPM)باید با احتیاط مصرف گردد.

خطرات زیست‌محیطی

سمیت بسیار بالا برای آبزیان (ماهی‌ها، قورباغه‌ها و موجودات آب شیرین) – مطابق با طبقه‌بندی GHS: H410 (بسیار سمی برای حیات آبزیان با اثرات طولانی‌مدت).

نیمه‌عمر در خاک و گیاه: در شرایط مزرعه (مثلاً توت‌فرنگی) بین 3.4 تا 3.8 روز گزارش شده است.

تأثیر بر کرم خاکی: برخی ایزومرهای این سم دارای سمیت زیرمزمن بر کرم خاکی (Eisenia fetida) هستند؛ بنابراین مصرف مکرر و بی‌رویه می‌تواند سلامت خاک را تحت تأثیر قرار دهد.

هشدار: هرگز پاکت یا قوطی خالی سم را در رودخانه، استخر یا چاه نشویید. بطری‌های خالی را سه بار شستشو داده، آب شستشو را داخل مخزن سمپاشی بریزید و سپس بطری را سوراخ کرده و در محل دفن زباله معدوم کنید.

مدیریت مقاومت (مهم برای افزایش عمر مفید سم)

هگزی تیازوکس در گروه 10A IRAC قرار دارد. مقاومت کنه‌ها به این سم در برخی نقاط جهان گزارش شده است. برای جلوگیری از مقاومت:

1. حداکثر دو بار در هر فصل از هگزی تیازوکس استفاده کنید.

2. آن را با کنه‌کش‌هایی با گروه شیمیایی متفاوت تناوب دهید، مانند: آبامکتین (Abamectin) – گروه 6 – پیریدابن (Pyridaben) – گروه 21A – فن پیروکسی میت (Fenpyroximate) – گروه 21A – پروپارژیت (Propargite) – گروه 12C

3. هرگز چندین نسل متوالی از یک گروه شیمیایی استفاده نکنید.

4. در صورت مشاهده کاهش حساسیت کنه‌ها به هگزاتیازوکس، فوراً به سمی با مکانیسم دیگر تغییر دهید.

نکات عملی برای خرید و نگهداری

اشکال تجاری رایج در ایران: امولسیون ۱۰% (EC)

شرایط نگهداری: در جای خشک، خنک و دور از نور مستقیم خورشید، دور از دسترس کودکان و مواد غذایی.

سوالات متداول

۱. آیا هگزاتیازوکس برای کنترل سفیدبالک هم مؤثر است؟

خیر – فقط کنه‌ها را کنترل می‌کند.

۲. آیا می‌توان آن را با قارچکش‌ها مخلوط کرد؟

بله، با اکثر قارچکش‌های رایج (مانند مانکوزب، مس، گوگرد) قابل اختلاط است. اما حتماً ابتدا یک تست اختلاط کوچک انجام دهید.

۳. چند روز قبل از برداشت باید سمپاشی کرد؟

دوره کارنس (فاصله تا برداشت) برای مرکبات حدود ۲۱ روز و برای سیب ۱۴ روز است (طبق برچسب محصول).

۴. آیا هگزاتیازوکس به کنه‌های زیرزمینی آسیب می‌زند؟

خیر – اثر آن روی کنه‌های گیاهی سطح برگ است.